Ahal Tekeler: Bir Türkmenin Can Yoldaşı

Zorlu Türkmenistan coğrafyasına göğüs geren, dünyada soykırıma uğramış tek hayvan, bir ülkenin en önemli varlığı, Karakum çölünün asi ruhu, adına bayramlar düzenlenen, adı büyük komutanlarla anılan ve önemli destanlarda adından söz ettiren, kendine ait köklü bir tarihi olan, sahibiyle yekvücut olup sadakat timsali bir dost, aynı zamanda direnişin sembolü asil canlılar; Ahal Tekeler…

Milattan önceki bin yılda bile Doğu Avrupa’dan Çin’e ün salmış olan “Ahal Tekeler” bilim insanlarının araştırmaları sonucunda insan tarafından ilk evcilleştirilen at türü olarak kabul edilir. Nitekim buzul çağından kalma mumyalaşmış ve donmuş at cesetlerinden elde edilen bulgular sonucunda belki de tam anlamıyla safkan olan tek at ırkıdır.

Önemli safkan atlarının soyunun hangi atlara dayandığını belirlemek amacıyla resmi bir soy kitabı vardır. Özellikle Avrupalı at soylarının soy kitabında bulunan fakat doğrudan eski Türkmen atlarının soyundan gelen Ahal Teke’nin soy kitabı 1917 yılında Moskova’da başlatılmıştır. Avrupa’daki at soyları bugüne kadar hala atlarını Ahal Teke damızlıkları ile çiftleştirip böylece asileştirirler.

Ayırt edici metalik parlaklıklarından dolayı “Altın At” olarak da anılan Ahal Tekelerin sadece Türkmenistan’da yetişen mele renginde özel bir türü vardır. Atın bedeni kahverengine çalıyorsa bu mele rengidir. Bu rengin temel sebebini kutsal Türkmen toprağına ve Karakum çölünün rengine benzemesinden dolayı oluştuğuna inanırlar. Bunun dışında tilki rengi, bakır, parlayan gri, gümüş rengindedirler. Renkleri dışında en önemli özellikleri şunlardır:

  • Sahipleriyle son derece uyumlu atlardır.
  • Yumuşak ve parlak bir tüy yapısına sahiptir.
  • Zeki bir at türüdür.
  • Gece karanlıkta gözleri son derece keskindir.
  • Oldukça hızlı koşarlar.
  • Duruşu ve kulakları diğer atlara göre daha diktir.
  • Vücutları oldukça esnektir.
  • Güçlü bir kas yapısına sahiptir.
  • Uysaldır.
  • Gözleri iri, oval ve mavidir.

Sahipleriyle aralarında özel bir bağ bulunan bu altın atlar genellikle ömürlerini tek sahiple geçirirler ve onun en ufak imalarını bile anlar, sahipleriyle bir bütün içerisinde olurlar. Sahipleriyle aralarında oluşturdukları bu kopmaz bağ sayesinde ülkelerini sömürmek ve onları tutsak etmek isteyen yabancı unsurlara karşı her daim Türkmenlerin can yoldaşı olan Ahal Tekeler maalesef bu bağlılıklarından ötürü soykırıma uğramıştır. Rusların zalim lideri Stalin, Türkistan’da çıkan isyanları bastırmak için tam 80 bin Ahal Teke’yi katletmiştir.  Sayıları azalmasına rağmen Türkmenler onlardan hiç vazgeçmeyerek atların genetiğini korumayı başarmıştır. Aynı zamanda soylarının saflığını korumak ve başka atlarla çiftleştirilerek saflığının bozulmasını engellemek için Ahal Tekelerin Türkmenistan dışına çıkarılması yasaklanmıştır.

Sükun ve isyan, zarafet ve haşmet tüm bu zıtlıkların aynı canlıda tecellisi diğer adı cennet atı olan yolu yoran, fısıltıyı duyan; Karakum Çölü’nün aman vermez rüzgarlarından hızlı, Sibirya’nın buz dağları kadar vakur, ayakları bozkırda olsa da bakışları hep ufukta olan Türkmenistan’ın dayanıklı ve sabırlı atları.

Türkmenistan için Ahal Teke’nin önemi şu bilgi ile ispata kavuşmaktadır. Şöyle ki, Türkmenistan’da bir “At Bakanlığı” vardır. Amacı Ahal Teke’yi koruma altına almak ve dünyaya tanıtmaktır. Atlar Türkmenler için o kadar önemli ki hayatlarının her alanına etki etmiştir.

Bu önemin bir dışavurumu da kendilerinden sonra gelen kuşaklara bıraktıkları atasözlerinde kendini göstermektedir:

At garrar meydan garramaz, yigit garrar, hennam garramazAt yaşlanmayacak, genç adam yaşlanayacak ve at yaşlanmayacak
At rızgalı alındaAt sırtında
At ürken yerinden, er gorkan yerindenAtın korktuğu yerden, toprağın korktuğu yerden
Atda ayak boIsun, erde gayretAtta bir ayak olsun, yerde emek olsun
Atı barın ganatı barAtın tüm kanatları vardı

Yazımızın sonuna doğru gelirken Türkmenler için önemli bir bayram olan At Bayramı’ndan da bahsetmiş olalım;

Persler, Selçuklu ve Gazneliler gibi birçok medeniyete ev sahipliği yapmış; Merv, Aşkabat gibi orta Asya’nın merkezi ve tarihsel açıdan önemli şehirlerinin bulunduğu bozkır ülkesi Türkmenistan ve geçmişten günümüze Türkmenlerin yoldaşı Ahal Teke’nin birlikteliklerini pekiştirdikleri “At Bayramı”.

Sancılı geçen Sovyet yıllarından sonra bağımsızlığını kazanan Türkmenistan’ın yapmış olduğu ilk değişikliklerden biri Ahal Tekelerini yok etmek isteyenlere karşı at bayramını ilan etmek olmuştur. Her yıl nisan ayının son pazarı kutlanmaya başlana “At Bayramı” bir hafta sürer.

İlk gün 30 kilometrelik 2 etaptan oluşan ve dayanıklılığın sınandığı maratonla bayram başlar. 2 etap arası yarış severlere Türkmen halk oyunları eşliğinde ikramda bulunulur. İlk etabı tamamlayan atlar yarım saat dinlendirilirler. Bu süre zarfında at kontrol edilir ve anormal bir durum oluşması durumunda at diskalifiye olur.

İkinci gün fuar açılışı yapılır. Türkmenistan’dan ve diğer ülkelerden getirilen at, atçılık ve at kültürüyle ilgili ürünler birlikte bu fuarda sergilenir. Ayrıca bayram boyunca Türkmenler atlarla birçok akrobatik gösteri düzenlerler.

Bayramın üçüncü günü en özel misafirlerin en kıymetli atlarını sergiledikleri gündür. Ülkenin 10 usta emektar seyisi, saf kanlılarının büyüleyici güzelliklerini konuklarla paylaşırlar. Daha sonra bu emektar seyisler kendi aralarında yarışırlar.

At bayramında Ahal Teke’nin dayanıklılık, çeviklik ve güzelliğinin sergilendiği yarışların ardından son gün Ahal Teke’nin hızının ön plana çıktığı bir maraton düzenlenir. Bu yarışları devlet başkanı yakından takip eder, kimi zaman da doğrudan katılır.

Bu coğrafyada binlerce yıl birlikte var olmuş Türkmenler ve Ahal Teke’nin arasındaki bu özel bağı ne ülkeyi baştan sona yakıp sömürerek soykırıma uğratanlar ne de zorlu coğrafya şartları ayıramamıştır. Bilakis bu özel atlar, karşılaştıkları tüm zorluklara beraber göğüs germiş, bu çorak topraklara hayat vermişdir.

Yusuf Zorlu

Kaynakça:

https://www.youtube.com/watch?v=e6Il5XO7-OY

https://www.at.gen.tr/ahal-teke.html

https://www.turktoyu.com/turkmenlerin-hayatinda-kulturunde-atin-onemi

https://ajanimo.com/soykirima-ugrayan-hayvan-ahal-teke/

https://tr.wikipedia.org/wiki/Ahal_Teke